Een kerk kopen kan, ook als particulier. Kerkgebouwen worden verkocht aan particulieren, ondernemers, ontwikkelaars en maatschappelijke organisaties. De vraag is vooral wat u er daarna mee mag. Dat hangt af van drie dingen tegelijk: het omgevingsplan van de gemeente, de monumentstatus van het gebouw en de voorwaarden van de kerkelijke verkoper.
1. Wat mag er volgens het omgevingsplan?
De gemeente legt in het omgevingsplan (voorheen: bestemmingsplan) vast welke functies op een locatie zijn toegestaan. Past uw plan – wonen, werken, horeca, cultuur – daar niet in, dan is een omgevingsvergunning nodig om af te wijken. Doe de vergunningcheck in het Omgevingsloket en vraag de gemeente vroeg om een eerste reactie.
Hoe verschillend dat uitpakt, laten de kerken van Redres zien. De Sionskerk in Tilburg had volgens de objectpagina de bestemming ‘Gemengd’: wonen, werken, maatschappelijke voorzieningen en lichte horeca waren toegestaan, ook in combinatie.
De Zuiderkerk in Assen had de bestemming Maatschappelijke Doeleinden, met één dienstwoning; voor ander gebruik was overleg met de gemeente nodig.
In Oterleek koos de verkoper een andere route: een principeverzoek. De gemeente Alkmaar keurde het plan voor één woning in de kerk op hoofdlijnen goed, en liet weten dat meer dan één woning niet werd toegestaan. Zo wist een koper vooraf waar hij aan toe was.
2. Is het een monument?
Zoek het adres op in het Rijksmonumentenregister. Lees daar de redengevende omschrijving: die beschrijft waarom het gebouw beschermd is en welke onderdelen daarbij horen. Of een gebouw een gemeentelijk monument is, of in een beschermd stads- of dorpsgezicht ligt, vraagt u na bij de gemeente. Onder de kerken van Redres zijn rijksmonumenten (Assen, Purmerend, Doesburg), gemeentelijke monumenten (Rotterdam, Oterleek, Beverwijk) en gebouwen zonder monumentstatus (Tilburg).
3. Welke vergunningen heeft uw plan nodig?
Voor het wijzigen van een rijksmonument is een omgevingsvergunning voor een rijksmonumentenactiviteit nodig (IPLO). Meestal beslist de gemeente; bij ingrijpende wijzigingen, zoals een wijziging voor gebruiksverandering, adviseert de RCE (RCE). Gewoon onderhoud zonder wijziging van vormgeving, detaillering en profilering is vaak vergunningvrij (Ondernemersplein).
Voor de Elimkerk op Heijplaat, gemeentelijk monument, verleende de gemeente Rotterdam in juni 2023 een omgevingsvergunning om het gebouw te transformeren tot twee woningen. Volgens de objectpagina moesten alle verbouwingen in overleg met monumentenzorg gebeuren.
Zo’n vergunning bij verkoop geeft een koper houvast: het plan is al getoetst.
4. Welke kerkelijke voorwaarden gelden?
Kerkelijke verkopers stellen vaak eisen aan de nieuwe functie, zodat die past bij het karakter van het gebouw. Het bisdom Breda spreekt van een nieuwe bestemming “die past bij het karakter van het gebouw” (Bisdom Breda). Vraag vooraf welke voorwaarden in de koopovereenkomst komen en of die ook voor latere eigenaren gelden.
5. Bouwkundige staat en verduurzaming
Laat de constructie, het dak, de installaties en eventuele asbest onderzoeken. Bij de Sionskerk in Tilburg lagen een bouwkundige keuring en een verduurzamingsrapport klaar; bij de Zuiderkerk in Assen een lopende onderhoudssubsidie. Bij monumenten vraagt isoleren om maatwerk: grote volumes, hoge ramen en glas-in-lood laten zich niet zomaar inpakken.
6. Subsidie voor herbestemming
Voor monumenten bestaat de Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten. Die vergoedt 70% van de subsidiabele kosten voor een haalbaarheidsonderzoek (eventueel met een verduurzamingsonderzoek) en voor tijdelijke wind- en waterdichtmaatregelen, met maxima per aanvraag (RCE; RCE). Aanvragen kan jaarlijks van 1 oktober tot en met 30 november (RCE). Volgens de tekst op wetten.overheid.nl vervalt de regeling met ingang van 1 oktober 2027 (wetten.overheid.nl). Peildatum: 9 oktober 2026.
