Een kerkgebouw is meer dan vier muren en een dak. Wie een lege kerk binnenloopt, voelt dat meteen: de ruimte is gemaakt voor iets. Voor stilte, voor zang, voor een stem die van voren klinkt. En die bedoeling zit niet alleen in de architectuur, maar ook in het interieur: in het glas waar het licht doorheen valt, in de kansel, in het orgel boven de ingang, in de banken die allemaal dezelfde kant op kijken.
Juist dat interieur staat onder druk als een kerk sluit. Wat blijft er, wat gaat er weg, en wat kan een nieuwe eigenaar ermee? Een tocht langs de onderdelen die een kerk tot kerk maken.
Licht door gekleurd glas
Glas in lood is een oude techniek: stukken glas worden gevat in lijsten van lood. In de middeleeuwen, en vooral in de gotiek, werd het veel gebruikt, omdat de vensters zo groot werden dat ruiten van dat formaat niet uit één stuk konden worden gemaakt. Maar het glas werd ook kunst: kleurrijke voorstellingen die pas tot leven komen als je ze van binnenuit ziet, met het licht erachter.
In de kerken die Redres verkocht, is het glas-in-lood vaak gebleven. De Zuiderkerk in Assen heeft hoge glas-in-loodramen die de kerkzaal gelijkmatig daglicht geven, zonder harde contrasten. In de kerk van Oterleek zit het glas-in-lood in een kleine kerkzaal onder een tongewelf. In de voormalige Sint Lambertuskerk in Maastricht ligt een loft in het koor, met hoge koepelplafonds en glas-in-lood. En in Den Helder kijkt het roosvenster van de O.L.V. Onbevlekt Ontvangen-kerk nog altijd uit over de straat.
Voor een nieuwe eigenaar is glas-in-lood een geschenk en een opgave tegelijk. Het geeft een ruimte een licht dat geen nieuw raam kan nabootsen. Maar het isoleert slecht, en grote vensters laten zich niet zomaar inpakken. In de rijksmonumentale zaalkerk in Musselkanaal, die Redres nu te koop aanbiedt, kregen de glas-in-loodramen bij de restauratie voorzetglas, zodat er een isolerende spouw ontstond zonder het glas zelf aan te tasten. Zo kan het: het oude glas blijft zichtbaar, het comfort komt erbij.
Het glas-in-lood geeft een ruimte een licht dat geen nieuw raam kan nabootsen.
Het orgel
Een kerkorgel is in de eerste plaats een instrument om de dienst te begeleiden. Maar in veel kerken is het ook het grootste meubelstuk, met een kas die tot in het gewelf reikt en pijpen die het hele gebouw laten trillen. Ook orgels ontkwamen niet aan de Beeldenstorm van 1566: ze staan in de lange lijst van wat toen werd vernield.
Wat gebeurt er met een orgel als de kerk sluit? Soms gaat het mee naar een andere kerk, soms blijft het staan. In de Prinsesselaankerk in Beverwijk, in 1927 gebouwd en in 2009 omgevormd tot woon- en werkloft, bleef het orgel in de kerkzaal, die nu een woonkamer is van bijna honderd vierkante meter en zo’n acht meter hoog. Op de werkvide achter de orgelpijpen kijk je over de hele ruimte uit. In de Zuiderkerk in Assen staat nog het orgel dat Valckx & Van Kouteren in 1932 bouwden. En in Oterleek is het balkon er nog waar vroeger het orgel stond.
Kansel, banken en tribunes
In een protestantse kerk staat de preekstoel centraal: het woord is het middelpunt, en de ruimte is gemaakt om te luisteren. Banken staan in rijen naar de kansel, tribunes geven extra plaatsen en overzicht. In de Zuiderkerk in Assen zijn de kansel, de galerijen en de symmetrische opzet bewaard gebleven; vanaf de tribunes zie je het schip en de houten kap van dichtbij. In Musselkanaal staan nog de driehoekige preekstoel, de psalmborden en de originele kroonluchters.
Banken zijn het eerste wat verdwijnt als een kerk een nieuwe functie krijgt, en dat is begrijpelijk: wie in een kerk gaat wonen of werken, heeft vloer nodig. Maar ze verdwijnen zelden spoorloos. Kopers houden er vaak een paar, als bank aan een lange tafel of op de tribune, als herinnering aan wat de ruimte was.
Wat er mag, en wat er moet
Voor katholieke kerken heeft het sluiten een kerkelijke kant. Het is aan de bisschop om een gewijd kerkgebouw aan de eredienst te onttrekken, meestal op initiatief van een parochiebestuur. Het bisdom Haarlem-Amsterdam beschrijft hoe daar een zorgvuldig proces aan voorafgaat, waarin parochianen worden gehoord. Voor de achtergronden en de procedure verwijst het bisdom naar een artikel van Mgr. Hendriks over het onttrekken van een katholiek kerkgebouw aan de eredienst. Wie een katholieke kerk koopt, doet er goed aan te vragen wat er in dat traject over het interieur is afgesproken.
Daarnaast is er de monumentenzorg. Bij een rijksmonument gaat de bescherming over het monument zoals het in het register staat beschreven, en dat kan ook onderdelen van het interieur betreffen. Wie iets wil veranderen aan een beschermd monument, heeft daarvoor in de regel een omgevingsvergunning nodig. Het loont dus om vóór een aankoop te weten wat de redengevende omschrijving zegt over het interieur, en welke onderdelen bij het monument horen.
Een nieuw leven met het oude interieur
De mooiste herbestemmingen laten het interieur meespreken. In Apeldoorn staat de voormalige baptistenkerk Rehoboth uit 1920, nu een loftwoning die Redres te koop aanbiedt. De kerkzaal bleef de belangrijkste ruimte, met de spitsboogvensters, de houten kap en de stalen spanten; een nieuwe verdieping van staal en hout staat als een eigen constructie in het oude volume. Onder het podium bij het kookeiland is volgens de objectpagina het oorspronkelijke betegelde doopvont bewaard gebleven.
Dat is de kunst: niet alles houden, maar wel datgene wat de ruimte haar betekenis geeft. Een orgel dat blijft staan, een raam dat zijn kleur houdt, een bank die een nieuwe plek krijgt. Voor een verkoper is dat interieur vaak het moeilijkste afscheid. Voor een koper kan het de reden zijn om voor juist deze kerk te kiezen.
